Σύμφωνα με τον κώδικα 221 της μονής Βαρλαάμ των Μετεώρων, τα χωριά Περτούλι, Άγιος Νικόλαος, Χαλίκι, Κλεινός, Καστανιά και Ελάφι παρουσιάζονται να υπάρχουν ήδη σαν οικισμοί από τις αρχές του 10ου αιώνα.¹

Βέβαια δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν τα χωριά αυτά κατοικούνταν ήδη από τότε από Βλάχους, αν και το λατινογενές όνομα τουλάχιστον του Περτουλίου είναι μία ισχυρή ένδειξη.²
Πολλοί ιστορικοί και ερευνητές σημειώνουν πως μία από τις πρώτες αναφορές για τους βλάχικους οικισμούς της Νότιας Πίνδου είναι αυτή για το Μέτσοβο, το οποίο μάλλον υπάρχει ως οικισμός από το 1083. Με μεγαλύτερη όμως σιγουριά και πιθανότητα να κατοικείται από Βλάχους αναφέρεται το 1383.³
Οι Μαλακασιώτες Βλάχοι, ή έστω ένα μέρος από αυτούς, φέρονται να εγκαταστάθηκαν στις κεντρικές διαβάσεις τις Πίνδου, και ιδιαίτερα σε αυτή του Ζυγού, ανάμεσα στα Ιωάννινα και την Καλαμπάκα. Θα πρέπει να υποθέσουμε πως μεταξύ του 1321 και του 1333 οι εγκαταστάσεις τους εδώ, κάτω από την εξουσία ισχυρών φύλαρχων, θα πρέπει να ήταν ιδιαίτερα πολυπληθείς. Η περιοχή όπου εγκαταστάθηκαν μετονομάστηκε σταδιακά σε περιοχή Μαλακασίου, αντικαθιστώντας την αρχοντεία ή πατρία Σμόκοβου, που είχε ιδρυθεί από κάποιο Βλάχο ή Σλάβο με το όνομα Μοκός ή Σμοκός. Εκείνη την εποχή οι Μαλακασιώτες θα πρέπει να έθεσαν τα θεμέλια και του βλάχικου χωριού Μαλακάσι, που υπάρχει μέχρι και σήμερα, κοντά στο σίγουρα προϋπάρχοντα οικισμό Σμόκοβο ή Μοκόσι, ο οποίος όταν παρουσιάζεται να διαλύθηκε το 17ο αιώνα, ήταν επίσης βλάχικος.⁴ Η εκκλησία του Σωτήρα του 10ου αιώνα στη θέση του οικισμού Μοκόσι μας κάνει να υποθέτουμε πως το Μοκόσι είναι από τους παλαιότερους οικισμούς της περιοχής, δίχως βέβαια να είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε αν κατοικούνταν από Βλάχους το 10ο αιώνα. Από κάποιο βυζαντινό χρυσόβουλο έχουμε την πληροφορία για την ύπαρξη το 1322, του μοναστηριού της Παναγιάς στο Λυμπόχοβο, στη σημερινή θέση Καλυβοχώρι Παναγίας⁵, όπως και για την ύπαρξη ενός άλλου απροσδιόριστου μοναστηριού της Παναγίας κάπου στην περιοχή του Ασπροποτάμου.
Το 1332, έχουμε την πληροφορία, και πάλι από βυζαντινό χρυσόβουλο, για την ύπαρξη του χωριού Χαλίκι, γεγονός που μας κάνει να υποθέσουμε πως ήταν σίγουρα παλαιότερη εγκατάσταση από το 1332.⁶ Μέσα και πάλι από βυζαντινές πηγές έχουμε πληροφορίες πως εκείνη την περίοδο, υπήρχαν οι οικιστικοί πυρήνες των χωριών Καλλιρόη και Αθαμανία.⁷ Όπως και να έχει, θα πρέπει να δεχτούμε πως, την περίοδο ανάμεσα στο 14ο με 15ο αιώνα, η οποία συμπίπτει και με την εμφάνιση των Οθωμανών Τούρκων, οι βλάχικοι οικιστικοί πυρήνες στον Ασπροπόταμο και το Μαλακάσι είχαν, ήδη από καιρό, αρχίσει να σχηματοποιούνται.

1. Χατζηγάκης, Αλεξ. Κ., "Περτούλι το χωριό μου", Αθήνα 1963, σελ.8- 9. Χαμτσάς, Ε.Ν., "Το Περτούλι", Τρικαλινό Ημερολόγιο 1981. Δήμου, Α., "Το Νεραϊδοχώρι της Πίνδου", Έκδοση Μορφωτικού και πολιτιστικού Συλλόγου Νεραϊδοχωρίου "Η Αγία Παρασκευή", Τρίκαλα, σελ.11
2. Για την ετυμολογία από τα βλάχικα ορισμένων ονομάτων των βλαχοχωριών του Ασπροποτάμου Παπανικολάου, ο.π., σελ.416-421.
3. Τρίτος, Μ.Γ., "Το Μέτσοβο", Αθήνα 1990, σελ.11. Αραβαντινός, Π., "Περιγραφή της Ηπείρου", μέρος Β', Ε.Η.Μ., Ιωάννινα 1984, (πρώτη έκδοση 1866), σελ.115-116.
4. Αραβαντινός, Χρονογραφία, τόμος Β', ο.π., σελ.102, 154, 231. Λαμπρίδης, Ι., "Ηπειρωτικά Μελετήματα, τεύχος 4, Μαλακασιακά, μέρος Α', περιγραφή των Καστανοχωρίων", Εν Αθήναις 1888, σελ.10. Κρυστάλλης, ο.π., σελ.518. Μακρής, Γ.Α.,-Παπαγεωργίου, Σ.Π., "Το χερσαίο δίκτυο επικοινωνίας στο κράτος του Αλή Πασά Τεπελενλή", Παπαζήση, Αθήνα 1990, σελ.170.
5. Παπασωτηρίου, Ι.Β., "Επαρχία Καλαμπάκας", (πρώτη έκδοση 1935-39), Τρικαλινά τόμος 7ος, Τρίκαλα 1987, σελ.201.
6. Παπασωτηρίου, ο.π., σελ.211.
7. Για την Καλλιρόη βλέπε: Παπασωτηρίου, ο.π., σελ.217. Το χρυσόβουλο του 1332 αναφέρει τα βουνά της Μουντζάρας. Ίσως το στοιχείο αυτό να είναι μία έμμεση αναφορά για την ύπαρξη οικιστικού πυρήνα και στην Αθαμανία ή Μουτσιάρα.